व्हॅनिला रोपे – सुगंधी महाग मसाला

जागतिक स्तरावर कृषी आणि अन्न प्रक्रिया उद्योगात 'व्हॅनिला' (Vanilla) या पिकाला एक अनन्यसाधारण आणि अत्यंत मोलाचे स्थान प्राप्त झालेले आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत वजनानुसार विचार केल्यास, केशर (Saffron) या मसाल्याच्या खालोखाल जगात सर्वाधिक मौल्यवान आणि महागडा मसाला म्हणून व्हॅनिलाची ओळख प्रस्थापित झाली आहे.

नैसर्गिक व्हॅनिलाचा अर्क हा प्रामुख्याने 'ऑर्किडेसी' (Orchidaceae) या ऑर्किड कुळातील 'व्हॅनिला प्लॅनिफोलिया' (Vanilla planifolia) या वनस्पतीच्या शेंगांमधून (Seed pods) मिळवला जातो. वनस्पतीशास्त्रीय दृष्टिकोनातून सखोल विचार केल्यास, व्हॅनिला ही एक वेलीच्या स्वरूपात वाढणारी आणि दुसऱ्या झाडांच्या आधारावर जगणारी (Semi-epiphytic) एकमेव फळ देणारी ऑर्किड वनस्पती आहे. या वेलीचे मूळ उगमस्थान मेक्सिको, मध्य अमेरिका आणि दक्षिण अमेरिकेचा उत्तरेकडील भाग मानले जाते.

व्यावसायिक स्तरावर उत्पादनासाठी व्हॅनिलाच्या प्रामुख्याने तीन प्रजातींची जगभरात लागवड केली जाते. यामध्ये 'व्हॅनिला प्लॅनिफोलिया' (ज्याला मॅडागास्कर किंवा बोरबॉन व्हॅनिला म्हणतात), 'व्हॅनिला पोम्पोना' (West Indian vanilla), आणि 'व्हॅनिला ताहिटेन्सिस' (Tahitian vanilla) यांचा समावेश होतो.

वनस्पतीची रचना

वनस्पतीची शारीरिक रचना पाहता, या वेलीची पाने एकाआड एक (Alternate arrangement) येतात आणि ती अत्यंत मांसल (Fleshy/Succulent) व चपटी असतात. नैसर्गिक अधिवासात ही वेल तब्बल ५० ते ७५ फुटांपर्यंत उंच वाढू शकते, तसेच काही नोंदींनुसार ती २०० फुटांपर्यंतही विस्तारू शकते. परंतु व्यावसायिक शेतीमध्ये मशागत, परागीभवन आणि काढणीच्या सोयीसाठी तिची उंची ८ ते १० फुटांपर्यंत मर्यादित ठेवली जाते.

या वेलीच्या पानांच्या विरुद्ध बाजूला असलेल्या पेऱ्यांमधून (Nodes) हवाई मुळे (Aerial roots) फुटतात, जी वेलीला आधाराला घट्ट धरून ठेवण्यास आणि हवेतील आर्द्रता व पोषक द्रव्ये शोषून घेण्यास मदत करतात.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

व्हॅनिलाचा इतिहास अत्यंत रंजक आणि जागतिक व्यापाराच्या स्थित्यंतरांशी जोडलेला आहे. १५ व्या शतकाच्या सुरुवातीला मेक्सिकोच्या पूर्व-मध्य किनारपट्टीवर राहणाऱ्या 'टोटोनाक' (Totonac) या स्थानिक आदिवासी जमातीने सर्वप्रथम व्हॅनिलाचे रहस्य शोधले होते.

ॲझटेक (Aztec) लोक व्हॅनिलाचा वापर 'चोकोलाटल' (Xocoatl) नावाच्या कोको मिश्रित पेयाला सुगंधित करण्यासाठी करत असत.

इ.स. १५२० मध्ये स्पॅनिश आक्रमक हर्नान कोर्टेस (Hernán Cortés) याने ॲझटेक साम्राज्यावर विजय मिळवल्यानंतर या मसाल्याची ओळख युरोपला करून दिली.

भारतामध्ये व्हॅनिला

भारताच्या संदर्भात विचार केल्यास, ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी आणि पोर्तुगीज व्यापाऱ्यांच्या माध्यमातून १८३५ च्या सुमारास व्हॅनिलाचा भारतात प्रायोगिक तत्त्वावर प्रवेश झाला. तथापि, याची खऱ्या अर्थाने व्यावसायिक लागवड १९९० च्या दशकात सुरू झाली.

आज केरळ, कर्नाटक आणि तमिळनाडू ही राज्ये व्हॅनिला उत्पादनात आघाडीवर आहेत.

हवामान आणि माती

• तापमान: 21°C ते 32°C
• पर्जन्यमान: 1500 ते 3000 मि.मी.
• आर्द्रता: 80% ते 90%
• उंची: 0 ते 1500 मीटर
• सूर्यप्रकाश: 50% सावली
• मातीचा pH: 6.5 ते 7.5

लागवड पद्धत

व्हॅनिलाची लागवड प्रामुख्याने वेलीच्या छाट कलमांद्वारे (Stem cuttings) केली जाते. लागवडीसाठी ६० ते १२० सेंटीमीटर लांबीचे आणि ८ ते १० पेरे असलेले निरोगी कलम निवडले जाते.

लागवडीचे अंतर साधारण १.५ मीटर × ३ मीटर ठेवले जाते.

परागीभवन

व्हॅनिलाचे नैसर्गिक परागीभवन 'Melipona' जातीच्या मधमाश्यांद्वारे होते. या मधमाश्या मुख्यतः मेक्सिकोमध्येच आढळतात. त्यामुळे जगातील इतर देशांमध्ये व्हॅनिलाचे परागीभवन हाताने करावे लागते.

१८४१ मध्ये 'Edmond Albius' या मुलाने हाताने परागीभवन करण्याची पद्धत शोधून काढली.

उत्पादन

पूर्ण वाढ झालेली वेल दरवर्षी ५० ते १०० शेंगांचे उत्पादन देते. १ किलो क्युअर्ड व्हॅनिला तयार करण्यासाठी साधारण ५ ते ६ किलो हिरव्या शेंगांची आवश्यकता असते.

क्युरिंग प्रक्रिया

व्हॅनिलाच्या शेंगांना सुगंध येण्यासाठी काढणीनंतर 'क्युरिंग' प्रक्रिया केली जाते. ही प्रक्रिया चार टप्प्यांमध्ये होते:

1. Blanching
2. Sweating
3. Drying
4. Conditioning

रोग व्यवस्थापन

• Fusarium root rot
• Bean rot
• Anthracnose

नियंत्रणासाठी बोर्डो मिश्रण, कॉपर ऑक्सिक्लोराईड, ट्रायकोडर्मा आणि स्यूडोमोनास फ्लुरोसेन्स यांचा वापर केला जातो.

निष्कर्ष

व्हॅनिला हे कृषी क्षेत्रातील 'हिरवे सोने' मानले जाते. योग्य हवामान, सावली, अचूक परागीभवन आणि क्युरिंग प्रक्रिया यामुळेच या पिकाचे उच्च दर्जाचे उत्पादन मिळते.

व्हनीला रोपे Shiddanath Nursery Anavali येथे उपलब्ध आहेत.