नावे (Names)
- मराठी नाव: पळस
- हिंदी नाव: पलाश
- इंग्रजी नाव: Flame of the Forest
- Botanical नाव: Butea monosperma (कुल: Fabaceae)
उगम व वितरण
मूलतः भारत व श्रीलंका. भारतात सर्वत्र, विशेषतः कोरडे व अर्धकोरडे प्रदेशात आढळतो. गुजरात, महाराष्ट्र, राजस्थान, मध्य प्रदेश व ओडिशा याठिकाणी विशेष प्रमाणात आढळतो.
वनस्पती रचना व वाढ माहिती
सदाहरित मध्यम आकाराचा वृक्ष, 10–15 मीटर उंच. पाने त्रिकोणी व लांबट, फुले जांभळसर ते नारिंगी रंगाची, फळे लांबट व कठीण. फुलांनी झाड व जंगल अत्यंत आकर्षक दिसते.
नैसर्गिक परिसंस्थेत भूमिका
- मध्यम उंच झाडामुळे पक्ष्यांचे अधिवास तयार करतो
- फुले मधमाश्या व इतर परागकण वाहकांसाठी महत्त्वाची
- जमिनीची निचरा व खत निर्मितीस मदत
आयुर्वेदिक व औषधी उपयोग
- झाडाची साल व फुले संधिवात, ज्वर व त्वचारोगांमध्ये उपयोगी
- बीज औषधीय तेलात उपयुक्त
- ज्या भागात औषधी वनस्पती कमी आहेत, तिथे पळस महत्त्वाचा स्रोत
पारंपरिक व सांस्कृतिक उपयोग
- होलिका व इतर सणांमध्ये फुले वापरली जातात
- लोककथांमध्ये पळसाचे झाड पुण्याचे प्रतीक मानले जाते
- फुलांचा रंग नैसर्गिक रंगद्रव्य म्हणून वापरला जातो
लाकूड व इतर उपयोग
- लाकूड टिकाऊ व फर्निचर, शिडी व बांधकामासाठी उपयोगी
- झाडाची साल डाळ व औषधी तयारीस उपयुक्त
- फुले सजावटीस उपयुक्त
वनरोपण व संवर्धन
जैवविविधता संवर्धनासाठी, सार्वजनिक उद्यान व मार्गदर्शक झाड म्हणून उपयुक्त. अतिक्रमण टाळण्यासाठी नियंत्रित लागवड आवश्यक.
उपलब्धता
पळस (Butea monosperma) रोपे सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध.
⚠️ महत्वाची सूचना
औषधी वापर फक्त तज्ञांच्या सल्ल्याने करावा. फुले व बीज योग्य शुद्धीकरण न करता वापरू नयेत.
