नावे (Names)
- मराठी नाव: शिरीष
- हिंदी नाव: शिरीष / सिरिस
- इंग्रजी नाव: Siris Tree / East Indian Walnut
- Botanical नाव: Albizia lebbeck (कुल: Fabaceae)
उगम व वितरण
शिरीष वृक्षाचा उगम भारतीय उपखंडात झाला आहे.
भारतामध्ये महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, बिहार, बंगाल व दक्षिण भारतात सर्वत्र आढळतो.
रस्त्यांच्या कडेला, शेताच्या बांधावर, उद्यानांमध्ये व गाव परिसरात याची लागवड केली जाते.
वनस्पती रचना व वाढ माहिती
शिरीष हे मोठे, पानगळ होणारे वृक्ष असून 15–25 मीटर उंच वाढते.
पाने संयुक्त, फुले क्रीम-पांढरी व सुगंधी असतात.
फळे लांबट शेंगासारखी असून वाऱ्याने हलताना खडखड आवाज करतात.
झाड वेगाने वाढणारे व दीर्घायुषी असते.
नैसर्गिक परिसंस्थेत भूमिका
- हवामान शुद्धीकरण व सावली प्रदान
- नायट्रोजन स्थिरीकरणामुळे मातीची सुपीकता वाढवते
- पक्षी, मधमाश्या व कीटकांसाठी उपयुक्त
- शहरी व ग्रामीण हरित क्षेत्रासाठी योग्य
औषधी व आयुर्वेदिक उपयोग
- अॅलर्जी, दमा व श्वसनविकारांवर उपयोग
- साल व बिया – जंतुनाशक व सूज कमी करणारे
- त्वचारोग व जखमांवर बाह्य उपयोग
- आयुर्वेदात “विषघ्न” वृक्ष म्हणून वर्णन
सांस्कृतिक व पारंपरिक महत्व
- देवळे, शाळा व सार्वजनिक ठिकाणी लागवड
- आरोग्य व शुद्धतेचे प्रतीक
- लोकवैद्यकात महत्त्वाचे स्थान
लाकूड व इतर उपयोग
- लाकूड मजबूत – फर्निचर व शेती अवजारे
- इंधन व चारकोलसाठी उपयोग
- चारा व सावलीसाठी पशुपालनात उपयुक्त
उपलब्धता
शिरीष (Albizia lebbeck) रोपे
सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.
⚠️ महत्वाची सूचना
औषधी उपयोग तज्ञांच्या सल्ल्यानेच करावा.
परागकणांमुळे काही व्यक्तींना अॅलर्जी होऊ शकते.
