१) मराठी नाव

सिट्रोनेला / मच्छर घास / सुगंधी गवत

२) इंग्रजी नाव

Citronella Grass / Ceylon Citronella

३) शास्त्रीय नाव

Cymbopogon nardus

४) रासायनिक घटक (Chemical Composition)

• Citronellal — 32–45% • Citronellol — 10–15% • Geraniol — 8–12% • Limonene — 1–3% • Eugenol — Trace • β-Caryophyllene — 1%

५) उत्पत्ती / Origin

श्रीलंका, इंडोनेशिया आणि उष्णकटिबंधीय आशियामध्ये नैसर्गिकरित्या आढळणारी सुगंधी वनस्पती.

६) वनस्पती वाढ माहिती

• उंची 1 ते 2 मीटर • सुगंधी पानांची गुच्छामध्ये वाढ • सूर्यप्रकाश आवडतो • पावसाळ्यात वेगाने वाढ • हलक्या जमीन व उत्तम ड्रेनेजमध्ये वाढ जोमदार

७) विशेष उपयोग

• 100% नैसर्गिक मच्छरनाशक • एअर प्युरिफायर • घर, रिसॉर्ट, बाग, फार्महाउस सजावटीसाठी • सुगंधी तेल तयार करण्यासाठी प्रमुख गवत

८) आध्यात्मिक उपयोग

• वातावरण शुद्ध करण्यासाठी धूप/तेल वापरतात • नकारात्मक ऊर्जा कमी होते • ध्यान व योगस्थळी सुगंध अत्यंत अनुकूल

९) आयुर्वेदिक उपयोग

• ज्वरनाशक • वेदनाशामक • सर्दी-खोकला कमी करणारे • त्वचारोगांवर उपयुक्त ३ आयुर्वेदिक तयारी:

१) सिट्रोनेला काढा — सर्दी व तापासाठी २) सिट्रोनेला तेल — वेदना कमी करणारे ३) पानांचा लेप — त्वचा संक्रमणासाठी

१०) राशी / नक्षत्र उपयोग

• मकर, कुंभ, कन्या राशीसाठी शुभ • हवेचे शुद्धीकरण करणारे वायू-तत्त्व वाढवते

११) वास्तु व शास्त्र उपयोग

• उत्तर व ईशान्य दिशेला लावल्यास सकारात्मक ऊर्जा वाढते • मच्छर आणि कीटक दूर राहतात • घरातील ‘आरोग्य क्षेत्रा’साठी उत्तम

१२) पौराणिक संदर्भ

• सुगंधी गवतांचे वर्णन प्राचीन काळापासून • आयुर्वेदिक ग्रंथांत सुगंधोपचार (Aromatherapy) मध्ये उपयोग

१३) वेदांतील उल्लेख

• सुगंधित गंधवनस्पती म्हणून "गंध-द्रव्य" समूहात उल्लेख

१४) दुर्मिळता

• सर्वसामान्य नसले तरी शुद्ध प्रजाती (nardus type) क्वचितच उपलब्ध

१५) महत्त्व

• प्रचंड सुगंधी क्षमता • डेंग्यू/मलेरिया प्रतिबंधासाठी अत्यंत उपयुक्त • निसर्गातील सर्वात प्रभावी नैसर्गिक कीटकनाशक

१६) मराठी सुभाषित

“सुगंध जिथे वसति, तेथे दोष न टिकती.”

१७) उपलब्धता

सिट्रोनेला रोपे सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे उपलब्ध आहेत.