हिरडा

नावे

मराठी: हिरडा
संस्कृत: हरितकी / अभया
इंग्रजी: Chebulic Myrobalan
शास्त्रीय नाव: Terminalia chebula

उगम व प्रसार

हिरडा हा भारत, नेपाळ, श्रीलंका व आग्नेय आशियातील मूळ वृक्ष आहे. भारतात विशेषतः महाराष्ट्र, कर्नाटक, मध्यप्रदेश व हिमालयीन भागात आढळतो.

वनस्पती वाढ व स्वरूप

हा मध्यम ते मोठा, पानगळीचा वृक्ष असून 15–30 मीटर उंच वाढतो. फळ हिरवट-पिवळसर, कठीण व औषधी गुणांनी समृद्ध असते.

रासायनिक घटक (अंदाजे)

• Chebulinic acid – 30–35%
• Chebulagic acid – 15–20%
• Tannins – 20–40%
• Gallic acid – 5–8%
• Ellagic acid – 2–4%

आयुर्वेदिक उपयोग

• त्रिफळा चूर्णाचा प्रमुख घटक
• पचन सुधारणा व बद्धकोष्ठता निवारण
• डोळ्यांचे आरोग्य व रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणे

उदाहरणे:
1) हिरडा चूर्ण + कोमट पाणी (रात्री)
2) त्रिफळा काढा
3) मधासोबत हिरडा चूर्ण

आध्यात्मिक व धार्मिक उपयोग

हिरड्याला "अभया" म्हणतात – निर्भयता देणारी वनस्पती. काही पुराणांनुसार भगवान शिव व आयुर्वेदाशी संबंधित आहे.

वास्तु / शास्त्र उपयोग

घरात किंवा अंगणात हिरडा वृक्ष लावल्यास नकारात्मक ऊर्जा कमी होते व आरोग्यवर्धन होते असे मानले जाते.

राशी – नक्षत्र संबंध

बुध ग्रहाशी संबंधित. मिथुन व कन्या राशींसाठी विशेष लाभदायक मानले जाते.

दुर्मिळता व महत्त्व

हिरडा सामान्य असला तरी उच्च प्रतीचा औषधी हिरडा दुर्मिळ मानला जातो. आयुर्वेदातील "राज औषध" म्हणून ओळख.

सुभाषित

"आरोग्यं परमं भाग्यं, स्वास्थ्यं सर्वार्थसाधनम्।"

उपलब्धता

हिरडा रोप सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे उपलब्ध आहे.

ही माहिती AI द्वारे तयार केलेली आहे.