सप्तरंगी — Salacia chinensis

🌱 उगमस्थान व अधिवास

भारत, श्रीलंका, नेपाळ, बांगलादेश तसेच आग्नेय आशियातील दाट जंगलात सप्तरंगी नैसर्गिकरित्या वाढते.

🌿 वनस्पती वैशिष्ट्ये

• उंची: 2–3 मीटर झुडूप.
• पाने: चकचकीत, गर्द हिरवी.
• खोड व मुळे: जाड व औषधी.
• फळे: केशरी-लाल, लहान गोल.

🧪 औषधी घटक (Active Compounds)

• Salacinol – Anti-diabetic मुख्य घटक
• Kotalanol – शर्करा शोषण कमी करणारा
• Mangiferin – Antioxidant
• Polyphenols & Flavonoids

💚 पारंपरिक आयुर्वेदीय उपयोग

• मधुमेह (Diabetes) नियंत्रण
• रक्त शुद्धीकरण
• लठ्ठपणा कमी करणारे
• पचन सुधारणा
• यकृत संरक्षण

🏥 आधुनिक संशोधन

• इन्सुलिन संवेदनशीलता वाढवते असे संशोधन दर्शवते.
• Anti-diabetic औषधांमध्ये सप्तरंगी अर्काचा वापर.
• Anti-inflammatory आणि antioxidant गुणधर्म सिद्ध.

⚠️ दक्षता

• औषध म्हणून घेण्यापूर्वी आयुर्वेदाचार्यांचा सल्ला आवश्यक.
• अति सेवन करू नये.

🌿 घरगुती वापर

• सप्तरंगी मुळांचा काढा — पारंपरिक मधुमेह उपचार.
• साल पोटदुखी, वातनाशक उपचारात वापरतात.
• फळांचा वापर स्थानिक औषधांमध्ये.

🌱 लागवड व देखभाल

• माती: सच्छिद्र व सुपीक.
• पाणी: आठवड्यातून 2–3 वेळा.
• प्रकाश: अर्धछाया उत्तम.
• खत: सेंद्रिय खत आवश्यक.
• काटछाट: हलकी छाटणी वाढ सुधारते.

🌍 संवर्धन स्थिती

वनतोड व अति-उपयोगामुळे सप्तरंगी काही भागात अत्यंत दुर्मिळ होत आहे.

🛒 नर्सरी उपलब्धता

सप्तरंगी रोपे — Siddhnath Nursery, पंढरपूर येथे मर्यादित स्टॉकमध्ये उपलब्ध.